Ustawą regulującą w Polsce kwestie związane ze stosunkiem pracy jest Kodeks Pracy z dnia 26 czerwca 1974 r. Określa on prawa i obowiązki pracowników i pracodawców. Należy pamiętać, że zgodnie z art. 2 k.p. pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Dodatkowo art. 22 § 1 k.p. stanowi, że przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

 

W praktyce instytucje oferujące pracę, często w celu obniżenia kosztów, proponują kandydatom zatrudnienie na podstawie umów cywilnoprawnych. W takich sytuacjach uprawnienia oraz obowiązki zawarte w kodeksie pracy nie przysługują pracownikowi (oraz pracodawcy), a kwestie związane z zatrudnieniem reguluje umowa oraz przepisy Kodeksu Cywilnego.

 

Sposoby rozwiązania umowy o pracę uregulowane są natomiast w art. 30 k.p. § 1 tego artykułu stanowi, że umowa o pracę rozwiązuje się:

1.       na mocy porozumienia stron,

2.       przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia (rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem),

3.       przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia (rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia),

4.       z upływem czasu, na który była zawarta.

 

      Stosunek pracy rozwiązuje się również na skutek:

1.       ukończenia pracy, do wykonania której był zawarty,

2.       odwołania (w przypadku stosunku pracy na podstawie powołania),

3.       wygaśnięcia mandatu (w przypadku stosunku pracy na podstawie wyboru oraz mianowania),

4.       wykluczenia członka ze spółdzielni (w przypadku spółdzielczej umowy o pracę).

 

Rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron następuje na podstawie zgodnych oświadczeń pracownika i pracodawcy. Przy tym sposobie rozwiązania umowy nie obowiązują ograniczenia, które występują w razie jednostronnego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę (np. dotyczące ochrony szczególnej pracowników), ani też nie jest wymagane złożenie przez którąkolwiek ze stron oświadczenia woli na piśmie. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18.12.2001 r., sygn. I PKN 756/00).

 

W przypadku rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem oświadczenie o wypowiedzeniu każdej ze stron powinno nastąpić na piśmie. Oświadczenie takie uznaje się za złożone adresatowi z chwilą, gdy doszło do jego wiadomości w taki sposób, że mógł on zapoznać się z jego treścią. Pracodawca w oświadczeniu o wypowiedzeniu umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony powinien wskazać przyczynę uzasadniająca wypowiedzenie lub rozwiązanie umowy oraz pouczyć o przysługującym pracownikowi prawie odwołania do sądu pracy, przy czym nie wystarczy, że pracodawca w piśmie wypowiadającym pracownikowi umowę określi ogólnikowo przyczynę wypowiedzenia. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 października 1997 r., sygn. akt I PKN 315/97 uznał wskazanie przez pracodawcę przyczyny wypowiedzenia określonej jako niewłaściwe wywiązywanie się przez pracownika z obowiązków za niewystarczające. Rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem następuje z upływem okresu wypowiedzenia określonego enumeratywnie w kodeksie pracy.

 

Przyczyny rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia określone zostały a art. 52 k.p. oraz art. 53 k.p. Pracodawca może rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika w razie:

1.       ciężkiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych,

2.   popełnienia przez pracownika w czasie trwania umowy o pracę przestępstwa, które uniemożliwia dalsze zatrudnianie go na zajmowanym stanowisku, jeżeli przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem,

3.       zawinionej przez pracownika utraty uprawnień koniecznych do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku.

 

Przy czym rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika nie może nastąpić po upływie 1 miesiąca od uzyskania przez pracodawcę wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie umowy.

 

Pracodawca może również rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia:

1.       w razie niezdolności pracownika do pracy wskutek choroby, której czas trwania określony został w art. 53 § 1 pkt. 1 k.p.,

2.       w razie usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy z innych przyczyn niż wymienione w pkt 1, trwającej dłużej niż 1 miesiąc.

 

Pracownikowi przysługuje prawo rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia w wypadku gdy:

1.      zostanie wydane orzeczenie lekarskie stwierdzające szkodliwy wpływ wykonywanej pracy na zdrowie pracownika, a pracodawca nie przeniesie go w terminie wskazanym w orzeczeniu lekarskim do innej pracy, odpowiedniej ze względu na stan jego zdrowia i kwalifikacje zawodowe,

2.       pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika.

 

 

W sytuacji złożenia przez pracodawcę i pracownika oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia konieczne jest wskazanie rzeczywistej przyczyny wypowiedzenia, a pracodawca powinien dodatkowo pouczyć o przysługującym pracownikowi prawie odwołania do sądu pracy.

 

W przypadku stosunku pracy zawartego na podstawie powołania, pracownik może być w każdym czasie - niezwłocznie lub w określonym terminie - odwołany ze stanowiska przez organ, który go powołał. Dotyczy to również pracownika, który na podstawie przepisów szczególnych został powołany na stanowisko na czas określony. Odwołanie powinno być dokonane na piśmie. Odwołanie jest równoznaczne z wypowiedzeniem umowy o pracę, a gdy nastąpiło z przyczyn, o których mowa w art. 52 lub 53 k.p. odwołanie jest równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia.

 

Rozwiązanie stosunku pracy zawartego na podstawie mianowania i wyboru następuje wraz z wygaśnięciem mandatu, przy czym stosunek pracy zawarty na podstawie mianowania może zostać rozwiązany również na wniosek pracownika mianowanego. Sposoby rozwiązania spółdzielczej umowy o pracę reguluje ustawa Prawo Spółdzielcze, która określa m.in. że rozwiązanie takiej umowy jest możliwe za wypowiedzeniem, bez wypowiedzenia oraz przez wykluczenie członka ze spółdzielni.